GÜNCEL YAZI
recent

KAPADOKYA'NIN YERALTI ŞEHİRLERİ

UNDERGROUND CITIES IN CAPPADOCIA

Bir insan bütün hayatını yer altında geçirebilir mi? Bugünkü tekniklerle bile mümkün olmasa gerek. Ama önümüzde devasa yeraltı şehirleri apaçık birer delil olarak durmakta. Dışarıdan olaya bakıldığında yaşaması zor ve çileli görünüyor. İnsanları yer altında yaşamaya ne zorlamış veya ne mecbur bırakmış olabilir diye sorduğumuzda aslında doğru soruyu bulmuş oluyoruz.
kapadokya yeraltı şehirleri
KAPADOKYA'NIN YERALTI ŞEHİRLERİ - CAPPADOCIA UNDERGROUND CITYS
KARANLIK DEHLİZLERİN İÇİNDEKİ HAYAT - KAPADOKYA'NIN YERALTI ŞEHİRLERİ 

Bu pencereden baktığımızda Kapadokya bölgesinin en ilginç kültürel zenginliklerinden biride çeşitli büyüklükteki yeraltı şehir yerleşimleri. Peki bir yerleşime şehir demek için ne kadar büyük olması veya içinde kaç kişiyi barındırması gerek. Bu soruların yanıtını yazımızda bulalım...


Kapadokya'daki yeraltı yerleşimlerinin sayısı 150-200 civarındadır. Ancak 25.000 km² bir alanı kaplayan Kapadokya bölgesinin bütün kasaba ve köylerinde bulunan büyüklü ve küçüklü yer altı kaya yerleşimlerinin hepsini yeraltı şehri olarak tanımlamaktan ziyade büyük kısmını yer altı yerleşimi olarak ele almak daha doğru olabilir.

Çünkü yer altı şehri demek için mekânın büyüklüğü, içinde yaşayan insan sayısı ve toplu yaşama hizmet edebilecek tapınma, beslenme, barınma, havalandırma, depolama, kanalizasyon ve temiz su ihtiyacını karşılamaya yönelik sistemleri bütün yer altı yerleşimleri aynı anda içinde barındırmıyor. Gezidokya’nın bu yazıdaki konusu bütün bu özellikleri ve daha fazlasını ihtiva eden büyük yeraltı şehirleridir.
Ortahisar - Cappadocia
Dünyanın En Büyük Kaya Oyma Yeraltı Şehirleri Kapadokya'dadır  - Ortahisar - Cappadocia
Bu kaya yerleşimlerinin büyük bir kısmı yumuşak volkanik tüfün aşağıya doğru derinlemesine oyulmasıyla inşa edilmişlerdir. Oyma esnasında oluşan alet izlerinden yapım teknikleri hakkında bazı bilgilere ulaşılabilmektedir. Ama yine de bu bilgiler çok yeterli değildir çünkü yerleşimler farklı tarihi evrelerde farklı toplumlar tarafından kullanılarak değiştirilmiştir.

Yeraltı şehirleri kavramı oldukça yaygın olarak kullanıldığından ve bazılarının 30.000 kişiyi barındırabilecek büyüklükte olmasından dolayı bir kısmını 'Yeraltı Şehri' olarak daha küçüklerini ise 'Yeraltı Köyü veya Yeraltı Yerleşimi' olarak adlandırmak mümkündür.

Kapadokya Bölgesi, geçmişte sık sık çeşitli saldırılara maruz kaldığından, bu şehirlerin yapılış amacı, daha çok tehlike anında halkın geçici olarak sığınmasını sağlamak olarak kabul görmüştür.

Yeraltı şehirleri aynı zamanda yörede bulunan hemen hemen her eski evle gizli geçit ve dehlizlerle birbirine bağlantılıdır. Yörede yaşamış olan insanlar kendilerini daha fazla emniyete almak için yaşadıkları kayadan evleri çeşitli yerlerine geçilmesi zor odalar, tuzaklar hazırlamış, ihtiyaç karşısında kayaların dibine doğru yeni odalar açmışlardır. Böylece koridorlar ve galeriler çoğalarak yeraltı şehirlerini meydana getirmiştir. Değirmen taşını andıran sağlam taş tekerlerle bir çeşit güvenlik kapıları oluşturulmuştur. Teknik olarak bu kapılar sadece içeriden açılabilmektedir. Kapıların üst kısımlarında ise düşmanların üstüne kaynamış bezir yağı dökmek için kullandıkları delikler birçok şehirde gözlenmiştir.

Orta ve Geç Tunç Çağı'na ait kaya kabartmalarının ve yazılı anıtların bölgede sıkça bulunması, ayrıca Hitit şehirlerindeki savunma sisteminde Potern adı verilen yeraltı geçitlerine sıkça rastlanması ve ustaca yapılması nedeniyle yeraltı şehirlerinin yapımında ya da genişletilmesinde Hititlerin de katkısı olduğu kanısı güçlenmektedir.

Hitit şehirlerinde bulunan gizli tüneller genellikle şehre yapılacak saldırılarda düşmanı pusuya düşürmek ve onları arkadan çevirmek için kullanılırdı. Bu yerleşim yerlerinin bir kısmını Hititler oymuşsa askeri amaçlı olarak oymuşlardır. Ayrıca Hititlerden sonra gelen kavimlerin de bu izleri yok etmesi söz konusudur.

Kapadokya Bölgesi'nde kuvvetli bir Hitit yerleşimi olmamasına karşın bölgedeki tüm antik yerleşimlerde Hititlerin kalıntılarına çıkmaktadır.

Özellikle Nevşehir civarında Roma Dönemi'ne ait kaya mezarları da yeraltı yerleşiminin hemen yakınındadır. Hatta kaya mezar odalarında yer alan nişli klineler yeraltı şehirlerinde de bulunmaktadır. Bu, Roma Dönemine ait belirleyici bir yapı özelliğidir. Bu aynı zamanda Hititlerden sonra Romalıların da yeraltı şehirlerini kullandığını gösterir.

Yeraltı şehirlerine ait bulgular M.S. 5-10. yüzyıllar arasına yani Bizans Dönemi'ne aittir. Genellikle dini ve sığınma amaçlı olarak kullanılan yeraltı şehirlerinin sayısı bu dönemde artmıştır. Bizans Dönemi'nde 7. yüzyılda başlayan Arap-Sasani akınları karşısında Kapadokya'da yaşayan Hıristiyan topluluklar sürgü taşlarını kapatarak bu yer altı şehirlerinde kendilerini savunmuşlardır.

Düşman ise içerisini bilmediği ve kendini pek çok tehlike ile karşı karşıya kalacağını bildiğinden bu karanlık dehlizlere girmek yerine daha çok su kuyularını zehirleyerek yerli halkı dışarı çıkartmak için yöntemler denemişlerdir.

Selçukluların da bu yeraltı şehirlerinden yararlandıkları ve askeri amaçlı kullandıkları sanılmaktadır. Çünkü Kapadokya Bölgesindeki Selçuklu Kervansarayları bu yeraltı şehirlerinin 5–10 km uzağında bulunmaktadır. Örneğin Dolayhan Kervansarayı - Tilköy yeraltı şehri, Sarıhan Kervansarayı - Özkonak yeraltı şehri, Ağzıkarahan Kervansarayı - Pınarbaşı (Geyral) yeraltı şehri.

Yeraltı şehirleri hakkında en eski yazılı kaynak Xenophon'un 'Anabasis' adlı kitabıdır. Xenophon, Anadolu'da ve Kafkaslarda yaşayan insanların evlerini yerin altına oydukları ve evlerin birbirlerine dehlizlerle bağlı olduğundan bahsetmektedir. Xenophon M.Ö. 4. yüzyılda yaşamıştır. Buna göre yeraltı yerleşimlerini en kesin bir şekilde bu döneme tarihlemek mümkündür.

Kapadokya'ya gelen değişik topluluklar tarafından devamlı olarak genişletilen yeraltı yerleşimleri, bir önceki kültürün tüm arkeolojik izleri yok edilerek bugünkü halini almıştır. Ancak yeraltı şehirlerinin en yaygın kullanımı Bizans Döneminde olmuştur.

Kapadokya bölgesindeki en meşhur ve ziyarete açık yeraltı şehirleri;


Göreme Açık Hava Müzesi
Göreme Açık Hava Müzesi - Yeraltı Yerleşim Bölgesi
Özkonak Yeraltı Şehri
Avanos'a 14 km. uzaklıktaki Özkonak kasabasında bulunan yeraltı şehri, İdiş Dağı'nın kuzey yamaçlarında volkanik, granit bünyeli tüf tabakalarının oldukça kalın olduğu bir yerde yapılmıştır. Yeraltı şehri henüz tam olarak temizlenmemiş olup temizlendiği kadarıyla ziyarete açılmıştır.


Özkonak Yeraltı Şehri
Özkonak Yeraltı Şehri - Kapının Tasarımı Dışarıdan Açılmasını İmkansızlaştırır
Kaymaklı Yeraltı Şehri
Nevşehir'e 20 km. mesafede bulunan Kaymaklı kasabasındadır. 8 katlı olup ilk katı erken dönem tarihlenmektedir. Roma ve Bizans dönemlerinde de diğer alanların oyularak genişletilmesi suretiyle yeraltı şehri haline dönüştürülmüştür. Bugün 4 katı ziyarete açıktır.


Kaymaklı Yeraltı Şehri
Kaymaklı Yeraltı Şehrinden bir bölüm
Tüf kayalara oyulmuş bu yeraltı şehri, bir kitlenin geçici olarak yaşayabilmesi için gerekli barınma şartlarına haizdir. Dar koridorlarla birbirlerine bağlanan oda ve salonlar, şarap depoları, su mahzenleri, mutfak ve erzak depoları, havalandırma bacaları, su kuyuları, kilise ve dışarıdan gelebilecek herhangi bir tehlikeyi önlemek için kapıyı içten kapatan büyük sürgü taşları vardır.

Derinkuyu Yeraltı Şehri
Nevşehir- Niğde karayolu üzerinde ve Nevşehir'e 30 km. uzaklıkta bulunan Derinkuyu ilçesindedir. Kaymaklı yeraltı şehrinde olduğu gibi burada da büyük bir topluluğu içinde barındıracak ve ihtiyaçlarını karşılayacak mekânlar vardır. Bu yeraltı şehri 8 katlıdır. Kaymaklı yeraltı şehrinden farklı olarak burada misyonerler okulu, günah çıkartma yeri, vaftiz havuzu ve ziyaretçilerin ilgisini çeken kuyu mevcuttur.


Derinkuyu Yeraltı Şehri
Derinkuyu Yeraltı Şehri
Yeraltı şehirleri sadece Kappadokia bölgesinin jeolojik oluşumlarına özgü yapılar olup diğer bölgelerde bu tür örneklere rastlanmamaktadır.

Mazı Yeraltı Şehri
Antik adı "Mataza" olan Mazı köyü, Ürgüp'ün 18 km. güneyinde, Kaymaklı yeraltı şehrinin ise 10 km. doğusundadır.

Değişik yerlerde 4 girişi tespit edilebilmiştir; asıl girişi düzensiz taşlarla örülmüş koridor sağlamaktadır. Kısa koridordaki iri sürgü taşı, yeraltı şehrinin giriş çıkışını kontrol altına almaktadır. İç kısımdaki küçük oda, sürgü taşının rahat bir şekilde hareket etmesi için yapılmıştır. Yeraltı yerleşiminin geniş alanlarına yayılan ahırlar, diğerlerinden farksızdır. Ahırlardan kısa bir koridor vasıtasıyla yeraltı şehrinin kilisesine ulaşılmaktadır. Bu mekânın girişi sürgü taşı ile kapatılabilmektedir. Kilise apsisi, köşeye oyulmuştur ve cephesi kabartmalarla süslüdür.
Mazı Yeraltı Şehri
Mazı Yeraltı Şehri
Özlüce Yeraltı Şehri
Eski adı "Zile" olan Özlüce köyü merkezindeki yeraltı şehri, Nevşehir- Derinkuyu karayolu üzerindeki Kaymaklı kasabasının 6 km. batısındadır.

Girişte bazalttan yapılmış, birbirine geçmeli iki kemerli mekân bulunmaktadır. Daha sonra yine moloz taşlarla örülü 15 m. uzunluğunda bir geçit vasıtasıyla asıl tüf kayaya ulaşılmaktadır. Yeraltı şehrine girişi sağlayan taştan yapılmış mekânlar, asıl yeraltı şehrini oluşturan kaya oyma mekânlara nazaran daha yenidir. Bu koridorun bitiminde 1.75 m. çapında sert granit taştan yapılmış sürgü taşı bulunmaktadır.
Özlüce Yeraltı Şehri
Özlüce Yeraltı Şehri
Girişteki ana mekân, yeraltı yerleşiminin en geniş alanı olup iki bölümden ibarettir. Büyük mekânın sağında erzak depoları, solunda ise oturma odaları bulunmaktadır. Oldukça uzun olan galerilerin kenarlarında hücre tipi odalar, tabanlarda ise tuzaklar yer alır. Henüz ziyarete açılmamıştır.

Tatlarin Yeraltı Şehri
1991 yılında ziyarete açılan yeraltı şehri ise, mekânlarının büyüklüğü, erzak depolarının sayısının ve kiliselerin çokluğu nedeniyle askeri garnizon ya da manastır kompleksini akla getirir. Yeraltı şehri oldukça geniş alanlara yayılmış, ancak küçük bir kısmı temizlenebilmiştir. Halen iki katı gezilebilen yeraltı şehrinin en önemli özelliği diğer yeraltı şehirlerinde pek bulunamayan tuvalete sahip olmasıdır.
Tatlarin Yeraltı Şehri
Acıgöl'de Bulunana Tatlarin Yeraltı Şehri
Ercan KILIÇLI - Gazeteci - Foto Muhabir

Ercan KILIÇLI
www.serbestmuhabir.com
ercan@serbestmuhabir.com

Hiç yorum yok:

Blogger tarafından desteklenmektedir.

Merhaba!

Gezidokya Gezi Rehberimizde Yazar Olmak İster misin ?

Gezi yazılarını, görsellerini info@gezidokya.com mail adresine gönder, Misafir Gezgin Ol !

×